Narastające zobowiązania rzadko pojawiają się nagle. Najczęściej jest to proces: jedna opóźniona rata, potem kolejna, aż w końcu długi zaczynają wymykać się spod kontroli. Dochodzą odsetki, monity, presja ze strony wierzycieli. W takiej sytuacji trudno myśleć racjonalnie, a jeszcze trudniej znaleźć rozwiązanie, które faktycznie zatrzyma spiralę zadłużenia. Prawo jednak przewiduje mechanizm, który pozwala uporządkować finanse i zacząć od nowa — to upadłość konsumencka. Jak działa i kiedy ma sens?
5 czerwca 2015r. w Dzienniku Urzędowym opublikowana została przekształcona wersja „rozporządzenia upadłościowego”, czyli rozporządzenia w sprawie postępowania upadłościowego. Po wejściu w życie zastąpiło ono rozporządzenie nr 1346/2000 z maja 2000 roku. Nowa regulacja jest odpowiedzią na przemiany, jakie zaszły w Europie w ciągu ponad dekady i uzupełnieniem licznych braków swojego poprzednika.
Postępowanie upadłościowe wobec osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej (tzw. upadłość konsumencka) zostało wprowadzone do prawa polskiego ustawą z dnia 5 grudnia 2008 roku o zmianie ustawy – prawo upadłościowe i naprawcze (zwane dalej jako: PUiN) oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. 2008 nr 234 poz. 1572). Opierając się na istniejącym od dawna w systemie common law modelu oddłużania konsumenta, ustawodawca wprowadził możliwość ogłoszenia upadłości, a tym samym restrukturyzacji zadłużenia osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej, którzy z powodu wyjątkowych i nadzwyczajnych okoliczności popadli w stan niewypłacalności w postaci zaprzestania spłacania długów.
Postępowanie upadłościowe jest szczególnym rodzajem postępowania cywilnego, odnosi się bowiem tylko do ściśle określonych kategorii podmiotów i ma zastosowanie tylko w szczególnym przypadku jakim jest niewypłacalność tych podmiotów. Specyfika procedury upadłościowej przejawia się również w tym, iż postępowanie to jest niejako dwuetapowe. Pierwszy etap wszczynany jest zawsze tylko i wyłącznie na wniosek uprawnionego podmiotu (nazywany wnioskiem o ogłoszenie upadłości) i polega na rozpatrywaniu przez sad upadłościowy w składzie 3 sędziów zawodowych czy podmiot, którego wniosek dotyczy (a więc dłużnik) spełnia przesłanki do ogłoszenia upadłości.
Głównym celem postępowania upadłościowego, zgodnie z treścią art. 2 ustawy prawo upadłościowe i naprawcze – dalej w artykule jako PUiN, jest możliwie jak najpełniejsze zaspokojenie roszczeń wierzycieli z majątku upadłego dłużnika. W zależności od rodzaju postępowania upadłościowego cel ten może być osiągnięty na dwa sposoby – poprzez likwidację (a więc spieniężenie) majątku dłużnika przez syndyka, dokonany poprzez spisanie i wykonanie listy wierzytelności i odpowiedni, zgodny z art. 342 PUiN, podział majątku pomiędzy wierzycieli (w przypadku upadłości likwidacyjnej) albo poprzez zawarcie przez dłużnika układu z wierzycielami pozwalającego na systematyczną spłatę długu (w przypadku upadłości układowej).
Postępowanie upadłościowe polega na całkowitym oddłużeniu upadłego podmiotu prawa i jak najpełniejszym zaspokojeniu wszystkich wierzycieli. Z uwagi na to, postępowanie upadłościowe jest uważane za tzw. sukcesję uniwersalną, bowiem służy do zapłaty długów dla wszystkich istniejących wierzycieli, których wierzytelności zostały wpisane na listę wierzytelności a więc uznane przez syndyka (i sędziego komisarza) prowadzącego postępowanie (w przeciwieństwie do postępowania egzekucyjnego, które jest tzw. egzekucją syngularną bowiem służy jedynie zaspokojeniu pojedynczego dłużnika).
Uczestnictwo w obrocie gospodarczym zawsze wiąże się z ryzykiem tego, iż prowadzona przez nas działalność gospodarcza nie przyniesie spodziewanego zysku – podstawowego i najważniejszego celu uczestnictwa w obrocie gospodarczym – ale spowoduje, że poniesiemy stratę finansową, która w ostateczności może spowodować załamanie finansowe przedsiębiorstwa i jego bankructwo. Powyższe okoliczności są nader szkodliwe nie tylko dla samego przedsiębiorcy, który popadł w problemy finansowe, ale również dla innych podmiotów obrotu gospodarczego – przede wszystkim wierzycieli tego przedsiębiorcy. Zły stan finansowy spowoduje bowiem nie tylko problemy wewnętrzne przedsiębiorstwa – a więc brak zysku, nieterminowe lub całkowite zaprzestanie wypłacanie pensji pracownikom czy nawet zwolnienia, ale również problemy zewnętrzne – zbyt duże zadłużenie może być przyczyną problemów finansowych i bankructwa również innych podmiotów gospodarczych, będących wierzycielami pierwotnego bankruta.
Kwestia orzeczenia upadłości dłużnika została omówiona w ustawie prawo upadłościowe i naprawcze. Ustawa wyróżnia dwa rodzaje upadłości – likwidacyjną oraz z możliwością zawarcia układu. Obie różnią się przede wszystkim tym, iż ta druga pozwala na kontynuowanie prowadzenia działalności, mimo powstania stanu niewypłacalności. Ustawodawca chroni jednak wierzycieli poprzez możliwość uchylenia układu w razie spełnienia określonych przesłanek.
Spółdzielnie w naszym prawie są jednym z reliktów po uprzednim systemie politycznym i gospodarczym Polski.
Pomimo tego ustawodawca nie zdecydował się na ich usunięcie, uznając iż są przejawem konstytucyjnej wolności zrzeszania się obywateli, a do tego są już zbyt mocno zakorzenione w społeczeństwie.
Postępowanie upadłościowe, jest jednym z typów postępowań nieprocesowych, które unormowane zostało całościowo w osobnym akcie prawnym, jakim jest ustawa prawo upadłościowe i naprawcze, a przepisy kodeksu postępowanie cywilnego w tych przypadkach mają znaczenie drugorzędne i stosowane mogą być jedynie pomocniczo. Jednym z przykładów takiej odrębności, jest katalog podmiotów uprawnionych do wszczęcia postępowania upadłościowego.
